Qatag‘on, urush va e’tiqod jasorati: Markaziy Osiyo musulmonlarini birlashtirgan 83 yillik maktub

XX asrning birinchi yarmi Movarounnahr zaminidagi islom ulamolari uchun eng mudhish davr sifatida tarixga kirdi. 1920–1930-yillardagi ommaviy qatag‘onlar natijasida masjid va madrasalar faoliyati tugatildi, minglab yetuk ulamolar surgun qilindi yoki qamoqxonalarga jo‘natildi. Qadimiy madrasalar omborxona va otxonalarga aylantirildi, hatto ba'zilari vino-aroq zavodlariga o‘girildi.

Biroq, tarix g‘ildiragi kutilmagan tomonga burildi va bundan roppa-rosa 83 yil muqaddam — 1943-yil 12-iyun kuni o‘zgarishlar shamoli esa boshladi. Toshkentlik taniqli olim Eshon Boboxon ibn Abdulmajidxon boshchiligidagi bir guruh ulamolar SSR Oliy Soveti Rayosatiga rasmiy maktub yo‘llab, O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari diniy markazini tuzishni so‘rashdi. Bu siyosiy maktub asrlar davomida shakllangan, biroq zo‘ravonlik iskanjasida qolgan millionlab musulmonlar orzularining ovozi edi.

Urush ochgan eshik va kutilmagan uchrashuv

Ikkinchi jahon urushining eng og‘ir yillari sovet hukumatini o‘z xalqini birdamlikka chaqirishga majbur qildi. Fashizm xavfi ostida qolgan Iosif Stalin shu paytgacha qattiq ta’qib ostida bo‘lgan dindorlar qatlamining ma’naviy ko‘magisiz urushda g‘alaba qozonish qiyinligini anglab yetdi. Ushbu pragmatik siyosat ortidan 1943-yilda Rus pravoslav cherkovi ham qayta tan olindi va bu hisob-kitob O‘rta Osiyo musulmonlariga ham imkoniyat ochdi.

Musulmonlarni birlashtiruvchi tashkilot tuzish maqsadida Eshon Boboxon boshchiligidagi faollar O‘zbekiston SSR Oliy Prezidiumi raisi Yo‘ldosh Oxunboboyevdan ruxsat so‘radilar. Oxunboboyevning Moskva bilan olib borgan muzokaralari natijasida ruxsat olindi va 1943-yilda Moskvada Eshon Boboxon Iosif Stalin bilan yuzma-yuz uchrashishga muvaffaq bo‘ldi. Uchrashuvda Stalin ulamolar qurultoyini chaqirishni hamda frontdagi g‘alaba uchun amaliy yordam berish yo‘llarini qidirishni taklif etdi.

Qatag‘onni yengib o‘tgan iroda: Eshon Boboxon kim edi?

Sobiq ittifoq hududida islom dinini asrab qolishdek og‘ir missiyani o‘z zimmasiga olgan Eshon Boboxon ibn Abdulmajidxon 1858-yilda Toshkentda tug‘ilgan edi. Uning otasi Abdulmajidxon Eshon o‘z zamonasining taniqli olimi va Mo‘yi Muborak madrasasining mudarrisi bo‘lgan. Olti yoshida onasidan ayrilgan Boboxon o‘n ikki yoshida Buxorodagi Mir Arab madrasasiga yo‘l olib, mashhur ilohiyotchi domla Ikromchadan fiqh, tafsir, hadis va aqoid ilmlarini o‘rgandi.

Keyinchalik Toshkentdagi Ko‘kaldosh madrasasida ham tahsil olgach, Mo‘yi Muborak madrasasida mudarrislik va Tilla Shayx masjidida imom-xatiblik qildi. O‘tgan asrning 30-yillaridagi qatag‘onlarni o‘z boshidan kechirib, hibsda bo‘lib chiqqan bu irodali shaxs ulamolar va xalq o‘rtasida juda katta obro‘ga ega edi.

Sovet tuzumi o‘rnatilgach, ko‘plab ulamolar qamoq va surgunni ko‘rgan bir paytda, u sukut saqlab, bosiqlik bilan yashadi, ammo uning ichida doim o‘t yonib turardi.

Tarixiy Qurultoy va murosali siyosatning mevalari

Eshon Boboxonning donishmandligidan oqilona foydalanilib, 1943-yil 12-iyunda yozilgan maktub asosan fashizmga qarshi kurashda musulmonlarni jipslashtirish g‘oyasiga asoslangan bo‘lsa-da, uning zamirida uzoq yillar yopiq qolgan masjidlarni ochish va diniy rasmlarni erkin ado etish maqsadi yashiringan edi.

Moskva bu taklifga tezkor javob qaytardi va 1943-yilning 31-iyulida 55-sonli qaror bilan diniy idora ochishga ruxsat berildi. Buning mantiqiy davomi sifatida 1943-yil 15—20-oktabr kunlari Toshkent shahrida O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlarining birinchi Qurultoyi chaqirildi. O‘zbekiston, Tojikiston, Turkmaniston, Qirg‘iziston va Qozog‘iston vakillaridan iborat 160 nafarlik delegatsiya ishtirok etgan bu majlisda markazi Toshkent shahrida bo‘lgan O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari Diniy boshqarmasi (SADUM) rasman tashkil etilib, Eshon Boboxon birinchi rais — muftiy etib saylandi. Qurultoy ishtirokchilari xalqqa murojaat qilib, barcha musulmonlarni fashist gazandalariga qarshi sherlar kabi kurashishga va vatanning har qarich yerini himoya qilishga chaqirishdi.

Tikan ichidagi gul: Murosali diplomatiya

KGB va Din ishlari bo‘yicha kengash kabi davlat idoralarining qattiq nazorati ostida ishlashga majbur bo‘lgan Eshon Boboxon, sovet tuzumi qoidalariga rioya qilish va haqiqiy diniy xizmatni amalga oshirish o‘rtasidagi og‘ir muvozanatni saqlashga urindi. Bu murosali siyosat qisqa vaqt ichida misli ko‘rilmagan natijalarni berdi. Avvalo, mintaqa bo‘ylab yopib qo‘yilgan yuzlab masjidlar faoliyati tiklanib, odamlar ochiqchasiga jamoat bo‘lib namoz o‘qish imkoniga ega bo‘ldilar. Shu bilan birga, musulmonlar hisobidan mudofaa fondiga yig‘ilgan mablag‘lar evaziga maxsus tank kolonnalari qurildi va frontga kiyim-kechak jo‘natildi. Oradan yigirma yildan ortiq vaqt o‘tib, 1945-yili Eshon Boboxonning tashabbusi bilan O‘rta Osiyo musulmonlari uchun Makka va Madinaga Haj ziyoratiga borish yo‘llari qayta ochildi va ilk guruhga uning o‘g‘li Ziyovuddin qori Boboxonov boshchilik qildi.

Diniy ta'limni tiklash maqsadida olib borilgan qiyin muzokaralar natijasida 1945-yilda Buxorodagi tarixiy Mir Arab madrasasi qayta faoliyat boshladi. Bu dargoh butun sovet ittifoqi hududida faoliyat yuritgan yagona rasmiy oliy islomiy bilim yurti bo‘lib qoldi. Keyinchalik, 1955-yilda hukumatdan tarixiy Baroqxon madrasasini dindorlarga qaytarishni talab qilib, bunga erishdi va mazkur madrasa 1956-yildan SADUMning rasmiy manziliga aylandi. 1957-yilda esa Qur’onni nashr etishdek jasoratli tashabbusni ko‘tarishga muvaffaq bo‘ldi. Ushbu ishlarda muftiyga uning o‘g‘illari, xususan Ziyovuddinxon qori eng yaqin hamkor sifatida yordam berishdi. Sovet hukumati bu xizmatlarni qisman o‘z manfaati yo‘lida e'tirof etib, 1955-yilda SSSR Oliy Soveti Prezidiumi Eshon Boboxonni ko‘p yillik vatanparvarlik faoliyati uchun Mehnat Qizil Bayroq ordeni bilan mukofotladi.

Sulola, ehtirom va bugungi kun

Eshon Boboxon 1957-yil 5-iyunda 99 yoshida vafot etdi va O‘zbekiston SSR hukumati qarori bilan Toshkentdagi Qaffol Shoshiy maqbarasi yoniga dafn etildi, bu esa unga ko‘rsatilgan yuksak ehtiromning belgisi edi. Uning boshlagan ishini o‘g‘li Ziyovuddinxon qori Boboxonov (1957-yildan 1982-yilgacha SADUM rahbari bo‘lgan) va keyinchalik nabirasi Shamsuddin qori Boboxonovlar muvaffaqiyatli davom ettirishdi. Boboxonovlar sulolasi butun sho‘ro davrida Islomning mo‘tadil va sof e’tiqodini saqlab qolishda muhim ko‘prik bo‘ldi. Qolaversa, 1971-yilda Toshkentda Islom instituti ham aynan shu sulola tashabbusi bilan ochildi va musulmon davlatlari o‘rtasidagi xalqaro aloqalar kengaytirildi.

Vaqt o‘tishi bilan tashkilot transformatsiyaga uchradi. SSSR parchalanib, davlatlar mustaqillikka erishgach, 1992-yildan boshlab har bir respublikada alohida diniy boshqarmalar tuzildi. SADUM 1992-yilda “Movarounnahr musulmonlari idorasi”, 1995-yilda esa “O‘zbekiston musulmonlari idorasi” nomini oldi.

1943-yil 12-iyundagi o‘sha tarixiy maktub shunchaki byurokratik hujjat yoxud oddiy ariza emas edi. Bu zo‘ravonlik va taqiq iskanjasida yashab, imonini o‘chirmay saqlagan millionlab insonlarning ovozi, e’tiqodi toptalgan xalqning o‘zligiga qaytishi uchun tashlangan mardona qadam va bugungi mustaqil diyordagi diniy erkinliklar poydevorining ilk tamal toshi edi. Urush va mafkuralar o‘tib ketdi, biroq o‘sha maktubdan tug‘ilgan va zo‘ravonlik ichida iymonni asragan muassasa bugun ham yashab kelmoqda.

Maqola O'zbekiston musulmonlari idorasi,

Islom sivilizatsiyasi markazi,

O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi,

allomalar.uz arxiv materiallari asosida tayyorlandi.