Xitoyning “Troya oti”: AQSh O‘zbekistonni ham ro‘yxatga kiritdi

AQSh hukumati Xitoy mahsulotlari yuqori Amerika bojlaridan qochish uchun 40 dan ortiq davlat orqali olib kirilayotganini da’vo qildi. Oq uyning “The Great Transshipment Scam” nomli hisobotida Kanada, Meksika, Yaponiya, Hindiston va boshqa davlatlar qatori O‘zbekiston ham tilga olingan. Hujjat muqovasiga Troya oti tasviri qo‘yilgan. AQSh hisob-kitobiga ko‘ra, bunday qayta yo‘naltirishlar sabab federal byudjet yiliga 19–26 milliard dollar boj tushumidan mahrum bo‘lishi mumkin.

Xitoy tovarining “kelib chiqishi” qanday o‘zgartiriladi?

Hisobotda keltirilishicha, Xitoy Amerika bojlaridan qochish uchun tovarlarini avval boj stavkalari pastroq bo‘lgan boshqa mamlakatlarga yuborgan. U yerda mahsulotga minimal ishlov berilgan, qayta qadoqlangan, markasi almashtirilgan yoki kichik o‘zgartirishlar kiritilgan. Keyin esa mahsulot Xitoyda ishlab chiqarilmagandek ko‘rsatilib, AQShga pastroq boj bilan eksport qilingan.

Amerika hukumati bunday mamlakatlar soni vaqt o‘tishi bilan 40 dan oshganini bildirgan. Hisobot mualliflari bu davlatlarning ayrimlari Xitoy mahsulotlarini qayta yo‘naltirish uchun o‘ziga xos tranzit va qayta ishlash markazlariga aylanganini da’vo qilmoqda.

40 dan ortiq davlat uch guruhga ajratilgan

Hisobotda Xitoy mahsulotlarini qayta yo‘naltirish xavfi mavjud deb ko‘rsatilgan mamlakatlar bir necha toifaga ajratilgan. Birinchi guruhda Kanada, Yevropa Ittifoqi, Hindiston, Isroil, Yaponiya, Meksika, Janubiy Koreya va Tayvan kabi AQShning yirik savdo hamkorlari keltirilgan.

Ikkinchi guruhga Xitoy bilan ishlab chiqarish va logistika aloqalari chuqurroq bo‘lgan Braziliya, Indoneziya, Malayziya, Tailand, Turkiya va Vyetnam kiritilgan. Uchinchi toifaga esa O‘zbekiston bilan birga Argentina, Ozarbayjon, Bangladesh, Kambodja, Chili, Kolumbiya, Kosta-Rika, Dominikan Respublikasi, Gruziya, Iordaniya, Qozog‘iston, Keniya, Laos, Marokash, Myanma, Ummon, Panama, Peru, Filippin, Singapur, Shri-Lanka, Shveytsariya va BAA kabi davlatlar kiritilgani xabar qilingan.

Oq uy bunday yo‘nalishlarda arzon ishchi kuchi, erkin iqtisodiy zonalar, portlar, bojxona omborlari va yig‘ish quvvatlari Xitoy kompaniyalari uchun qulay imkoniyat yaratishini ta’kidlamoqda. Muhimi, hisobotda mamlakatlarning tilga olinishi ularning hukumatlari firibgarlikni bevosita tashkil qilgani isbotlanganini anglatmaydi — AQSh ularni Xitoy tovarlari qayta yo‘naltirilishi mumkin bo‘lgan tarmoqning bir qismi sifatida ko‘rsatmoqda.

O‘zbekiston nega ro‘yxatga tushgan?

Hisobotda O‘zbekiston Markaziy Osiyodagi tranzit imkoniyatlari bilan bog‘liq holda tilga olinadi. Dastlabki xabarlarda O‘zbekiston, Qozog‘iston, Ozarbayjon va Gruziya Xitoyning “Bir makon — bir yo‘l” tashabbusi doirasidagi quruqlik transport va logistika yo‘nalishlarida muhim o‘rin tutishi qayd etilgan.

AQSh tomonining da’vosiga ko‘ra, Xitoy tovarlarini uchinchi davlat orqali olib o‘tish, u yerda minimal qayta ishlash yoki qayta markalash mahsulotning kelib chiqishini yashirish uchun ishlatilishi mumkin. Shu sabab boj stavkalari pastroq yoki tranzit imkoniyatlari qulay bo‘lgan davlatlar Amerika hisobotida alohida kuzatuv ostidagi yo‘nalishlar sifatida ko‘rsatilgan.

Oq uy ayni paytda bunday yuklarni aniqlash uchun sun’iy intellektdan ham foydalanishni boshlamoqda. “Detective Border” deb nomlangan tizim tovarning ko‘rsatilgan kelib chiqish mamlakati, tashish yo‘nalishi, tarkibi va boshqa savdo ma’lumotlarini solishtirib, shubhali holatlarni aniqlashi ko‘zda tutilgan.

AQSh yiliga 26 milliard dollargacha yo‘qotmoqda

Oq uy turli hisob-kitoblarda bojlarni chetlab o‘tib qayta yo‘naltirilayotgan mahsulotlar hajmi keskin farq qilishini tan oladi. Hisobotda turli manbalardagi baholar yiliga 34,2 milliard dollardan 303 milliard dollargacha boradi. Asosiy hisob-kitob uchun esa 75 milliard dollarlik ko‘rsatkich olingan.

Shu ssenariy bo‘yicha AQSh federal budjeti yiliga 19–26 milliard dollar tushumni yo‘qotishi, Amerika iqtisodiyotida esa qariyb 450 ming ish o‘rni xavf ostida qolishi mumkinligi hisoblangan. Oq uyning savdo bo‘yicha maslahatchisi Piter Navarro Xitoy eksportini 40 dan ortiq davlat orqali qayta yo‘naltirish Amerika g‘aznasi va ishchilariga zarar yetkazayotganini aytgan.

AQSh ma’muriyati endi bunday sxemalarga qarshi nazoratni kuchaytirishni rejalashtirmoqda. Yangi savdo kelishuvlariga qayta yuklash va tovar kelib chiqishini yashirishga qarshi qoidalar kiritilmoqda, bojxona esa shubhali yuklarni aniqlashda sun’iy intellektdan foydalanishni boshlagan. Bu choralar Qo‘shma shtatlar va Xitoy o‘rtasidagi savdo ziddiyatlari hanuz davom etayotgan bir paytda amalga oshirilmoqda.