Chirchiq va Qoradaryodan tutiladigan baliqlarda mikroplastik aniqlandi

Oʻzbekiston suv havzalarining ekologik holati va ulardagi bioxilma-xillikning ifloslanish darajasi xalqaro va mahalliy olimlar guruhi tomonidan jiddiy tahlil qilindi. Tomsk davlat universiteti, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya instituti hamda Andijon davlat universiteti mutaxassislari hamkorlikda Sirdaryoning eng yirik irmoqlari hisoblangan Chirchiq va Qoradaryo daryolarida keng koʻlamli tadqiqot oʻtkazdilar. Izlanishlar doirasida daryolardan tutilgan turli turdagi 61 ta baliq laboratoriya tahlillaridan oʻtkazilganda, achinarli holat yuzaga chiqdi: tahlil qilingan suv jonzotlarining 60,7 foizi organizmida plastik zarrachalari borligi maʼlum boʻldi.

Zarrachalar miqdori va tana vazni oʻrtasidagi bogʻliqlik

Olimlarning hisob-kitoblariga koʻra, har bir baliq organizmiga toʻgʻri keladigan plastik miqdori oʻrtacha 2,61 tani tashkil etmoqda, bu esa vazn oʻlchovida salkam 11,5 mikrogramm mikroplastikka tengdir. Agar ushbu koʻrsatkich baliqlarning umumiy tana vazniga mutanosib ravishda hisoblab chiqilsa, har bir kilogramm tana vazniga 86,3 ta zarracha toʻgʻri keladi. Ushbu ekologik izlanish jarayonida mutaxassislar juda muhim va qatʼiy qonuniyatni ham fosh etishdi. Unga koʻra, suv havzasidagi jonzotning yoshi va hajmi qanchalik yirik boʻlsa, uning tana aʼzolarida toʻplanadigan mikroplastik miqdori ham shunga mos ravishda koʻp boʻladi.

Toʻqimachilik sanoatining oqibatlari

Daryolardan olingan namunalarda aniqlangan yot moddalarning tarkibiy qismi oʻrganilganda, ularning mutlaq koʻpchiligi mikrotolalardan iborat ekanligi oydinlashdi. Xususan, Qoradaryodan olingan baliqlar tanasidagi plastik qoldiqlarining 89,7 foizini, Chirchiq daryosidagi namunalarning esa 93 foizini aynan mana shunday mikrotolalar tashkil qilgan. Ekolog va ekspertlar ushbu koʻrsatkichlarni mamlakatimizda toʻqimachilik sanoatining keng quloch yoygani, biroq mavjud oqova suvlarni tozalash inshootlarining texnologik imkoniyatlari matolardan ajraladigan ushbu mikrotolalarni toʻliq ushlab qolishga qodir emasligi bilan izohlamoqda.

Xavflilik darajasi qanday?

Laboratoriya ekspertizasi davomida baliqlar ichki aʼzolaridan jami 15 xildagi turli polimer moddalari ajratib olindi. Ular orasida eng yuqori ulushga ega boʻlganlari polietilentereftalat (PET), polipropilen (PP) hamda poliamid (PA) ekanligi tasdiqlandi. Shuningdek, sanoatda, xususan kiyim-kechak ishlab chiqarishda koʻp ishlatiladigan yarim sintetik viskoza tolalari ham mikrostruktura ostida yaqqol namoyon boʻlgan. Umuman olganda, tadqiqotchilar ushbu hududlardagi plastikning kimyoviy xavflilik darajasini oʻrtacha, yaʼni uchinchi toifaga mansub deb belgilashdi. Shunga qaramay, daryo suvlarida poliakrilonitril (PAN), poliuretan (PUR) va polivinilxlorid (PVX) kabi toksik xususiyati yuqori polimerlarning uchrashi umumiy xavf darajasini jiddiy tarzda yuqoriga koʻtarishi mumkin.

Tirik organizmlarga mexanik va toksik taʼsirlar

Olimlarning xulosalariga koʻra, mikroplastik zarrachalari baliqlar salomatligiga parallel ravishda ham mexanik, ham kimyoviy jihatdan halokatli zarba beradi. Bir tomondan, u jonzotning ovqat hazm qilish tizimiga tushib, ichki aʼzolarni shikastlaydi va yoʻllarning tiqilib qolishiga sabab boʻladi. Buning oqibatida baliqlarda ishtaha yoʻqolishi va tabiiy oʻsish jarayonlarining sekinlashishi kuzatiladi. Ikkinchi tomondan, plastik tarkibiga singdirilgan zaharli kimyoviy birikmalar hayvonlarning ichki sekretsiya va immunitet tizimlari faoliyatini butunlay buzishi isbotlangan. Shuningdek, mazkur ilmiy ish daryolarning tubidagi choʻkindi qatlamlar oqib turgan suvning oʻziga qaraganda bir necha barobar kuchliroq ifloslanganini koʻrsatdi. Bu esa mikroplastik unsurlari tabiiy oziq zanjiri orqali quyi qatlamlardan yuqoriga qarab, barcha tirik organizmlarga keng miqyosda tarqalayotganidan dalolat beradi.