Hal qiluvchi uchrashuv: Eron tinchlik yo‘lini tanlamoqchi

Eron yadroviy dastur bo‘yicha turg‘unlikni bartaraf etish uchun kutilmagan bayonot bilan chiqdi: Rasmiy Tehron AQSh bilan kelishuvga erishish yo‘lida barcha imkoniyatlarni ishga solishga tayyor.

Yaqin Sharqdagi geosiyosiy tarangliklar fonida Eron diplomatiyasi kutilmagan faollik ko‘rsatmoqda. Mamlakat tashqi ishlar vaziri o‘rinbosari Majid Taxt-Ravanchi Milliy jamoat radiosiga bergan intervyusida Tehronning Jeneva muzokaralaridagi pozitsiyasini ochiqladi. Uning ta’kidlashicha, Eron hukumati jarayonga “yaxshi niyat” bilan yondashmoqda va muloqotni cho‘zish niyatida emas. Taxt-Ravanchining so‘zlariga ko‘ra, agar qarshi tomonda ham yetarli darajada siyosiy iroda mavjud bo‘lsa, yakuniy hujjatni imzolash uchun hech qanday to‘siq qolmaydi.

O‘mon vositachiligi va ziddiyatli qarashlar

Diplomatik sa’y-harakatlarning jonlanishi O‘mon sultonligi vositachiligida o‘tgan muloqotlarning ikkinchi bosqichidan so‘ng yaqqol ko‘zga tashlandi. 17-fevral kuni yakuniga yetgan ushbu uchrashuvlardan so‘ng tomonlar turlicha xulosalar berishdi. Eron tashqi ishlar vaziri Abbos Aragchi bo‘lajak yadroviy kelishuvning bir qator strategik bandlari bo‘yicha o‘zaro hamjihatlikka erishilganini mamnuniyat bilan qayd etdi.

Biroq, Vashingtonning munosabati biroz ehtiyotkorona bo‘lib qolmoqda. Oq uy vakillari hali ham hal etilishi lozim bo‘lgan jiddiy kelishmovchiliklar mavjudligini bildirmoqda. Shu bilan birga, AQSh Prezidenti Donald Tramp ushbu masalada qat’iy pozitsiyani egallab, Tehron ma’muriyatiga yakuniy qaror qabul qilish uchun 10-15 kunlik muhlat berdi. Bu esa diplomatiya tili bilan aytganda, muzokaralarning eng keskin va hal qiluvchi pallaga kirganidan dalolat beradi.

Shveysariya hal qiluvchi uchrashuvi

Muzokaralar jarayonining navbatdagi va, ehtimol, taqdirni belgilovchi bosqichi 26-fevral kuni Shveysariyada davom etishi rejalashtirilgan. Eron tomoni amerikalik hamkasblaridan ham xuddi shunday konstruktiv yondashuvni kutayotganini yashirmayapti.

Ushbu uchrashuv nafaqat ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlarni, balki butun mintaqadagi xavfsizlik arxitekturasini belgilab berishi mumkin. Hozirda xalqaro hamjamiyatning diqqat-e’tibori Shveysariyaga qaratilgan: tomonlar o‘zaro yon bosishga va ko‘p yillik sanksiyalar hamda ishonchsizlik tugunini yechishga tayyormi yoki yo‘q, buni yaqin kunlar ko‘rsatadi.

Iqtisodiy qamal va “Maksimal bosim” strategiyasi

Tehronning muzokaralar stoliga bunday shoshilinch va murosaga moyil kayfiyatda qaytishi tasodif emas. Kuzatuvchilar buni Eron iqtisodiyotiga nisbatan qo‘llanilayotgan uzoq muddatli “maksimal bosim” strategiyasining natijasi o‘laroq baholamoqda. So‘nggi yillarda Eron rialining qadrsizlanishi va mamlakat ichidagi inflyatsiya ko‘rsatkichlarining keskin ortishi rasmiy Tehronni tashqi siyosatda ancha moslashuvchan bo‘lishga majbur qildi.

Eronning xalqaro banklardagi 100 milliard dollardan ortiq muzlatilgan aktivlari hamda neft eksportiga qo‘yilgan qat’iy cheklovlar mamlakat g‘aznasi uchun jiddiy sinov bo‘lmoqda. Shu sababli, Majid Taxt-Ravanchining “tezroq kelishuvga erishish” haqidagi bayonoti ortida, birinchi navbatda, iqtisodiy sanksiyalar kishanidan qutilish va global bozorga qaytish istagi yotibdi.

JCPOA 2.0: 2015-yilgi saboqlar va yangi shartlar

Muzokaralar markazida 2015-yilda imzolangan, ammo 2018-yilda Vashington bir tomonlama chiqib ketgan “Qo‘shma keng qamrovli harakatlar rejasi” (JCPOA) turibdi. O‘shanda erishilgan tarixiy kelishuv Eronning yadroviy dasturini cheklash evaziga sanksiyalarni bekor qilishni ko‘zda tutgan edi. Bugungi kunda esa tomonlar “JCPOA 2.0” deb atalayotgan yangilangan hujjat ustida ish olib bormoqda.

Biroq, bu galgi shartlar ancha murakkab. Donald Tramp ma’muriyati Eronning nafaqat yadroviy faoliyatini, balki mintaqadagi ballistik raketa dasturlarini ham cheklashni talab qilmoqda. Oq uy tomonidan qo‘yilgan 10-15 kunlik ultimatumsifat muhlat esa Tehron uchun “yo hamma narsa, yo hech narsa” degan tanlovni anglatadi. Bu qisqa vaqt ichida Eron tomoni o‘zining strategik manfaatlaridan qanchalik voz kecha olishi hozircha jumboqligicha qolmoqda.

Siyosiy iroda va texnik to‘siqlar to‘qnashuvi

Garchi Abbos Aragchi asosiy bandlar bo‘yicha kelishuvga yaqin ekanliklarini bildirgan bo‘lsa-da, hali ham hal etilmagan texnik masalalar bor. Xususan, uranni boyitish darajasini xalqaro standartlarga qaytarish va MAGATE inspektorlarining yopiq ob’ektlarga to‘liq kirishini ta’minlash masalasi Vashington uchun “qizil chiziq” bo‘lib qolmoqda.

AQSh tomonining ehtiyotkorligi shundaki, ular har qanday kelishuv “teshiklarsiz” bo‘lishini va Eronning yadroviy salohiyati kelajakda yana tezda tiklanib ketmasligini kafolatlamoqchi. 26-fevral kuni Shveysariyada o‘tadigan uchrashuv nafaqat diplomatiya tantanasi, balki yillar davomida to‘plangan o‘zaro ishonchsizlik devorini buzib o‘tish uchun so‘nggi urinish bo‘lishi mumkin. Dunyo hamjamiyati hozirda bir savolga javob kutmoqda: ushbu “siyosiy iroda” vaqt va iqtisodiy bosim qarshisida bardosh bera oladimi?