Бир асрдан буён ўзбек матбуотида бонг урилаётган мавзу: Дабдабали тўйларга барҳам бера оламизми?

мар 24 / 2018

  alt

Тотли орзу

Яна ҳамманинг тилида – тўй, маърака. Телевизорни очсангиз ҳам, радионинг қулоғини бурсангиз ҳам,  канали-ю, дастурининг, вақти-соатининг фарқи йўқ – гап тўй-ҳашамлар ҳақида. Газета-журналларни-ку қўяверинг. Эллик, олтмиш, ҳатто юз йил бурунги рукну мақолалар: “Тўйларимиз ҳақида ўйларимиз!”

Бир муаммони юз йиллаб куйиб-пишиб муҳокама қиладиган ва  ҳал қилмасдан, аждодлари авлодларига мудом мерос қолдириб кетадиган биз, ўзбеклар каби меҳрибон миллат борми жаҳонда.

Бағрикенглик, фидойилик бундан ортиқ бўлурми!

“Нажот” газетасининг иккинчи жаҳон уруши айни авжига чиққан давр -  1917 йилнинг 27 апрель сонида чоп этилган  мана бу сатрларни ўқинг: “Ҳозирғи қимматчилик ва озиқсизлик шул қадар қўрқинчилуқ даражага бордики, кўп оилалар, фақир ва бечоралар пулга ҳам озуқ тополмасдан, кўчаба-кўча саргардон бўлиб, неча кунларгача оч турмоққа мажбурият кўрурлар. Ҳозирда давом этуб турғон дахшатлиқ уруш, бу йилғи сувсизлиқ ва чогирдка балолари бу ҳолни минбаъд яна қўрқинчлироқ даражаға олиб борадирғонға ўхшаб кўринадур. Туркистон мусулмонларининг съезди мана шу ҳолни эътиборға олинмак, орамизда бўлуб турғон баъзи бидъат ва исрофот ишларини, чунончи, тўй, маърака, гап, базм, ялочи, қозоқлар орасидаги улоқ, пойга ва жаноза бўладурғон исрофотни билкуллия барҳам бермоқға қарор берди.

“Шўройи исломия”нинг 12 апрелда воқеъ умумий мажлисида Тошканднинг қозилари ва уламолари ҳам бу ишнинг аксарини шариатга хилоф топдилар ва ўз оралариндан бир комиссия сайлаб, тўй ва маъракаларини шул комиссияларға топшурдилар”.

Ушбу қарорга ўз даврининг маълум ва машҳур шахслари, олиму уламолари, жумладан,  Мунаввар қори имзо чеккан.

Орадан юз йилдан кўпроқ вақт ўтгандан кейин, бугунги, истиқлол замонининг газеталарини очсангиз яна – ўша гап, ўша рукн: “Тўйларимиз ҳақида ўйларимиз!”  Машваратларга қулоқ тутсангиз - ўша-ўша ёзғириш. Интернет сайтларга кирсангиз - ўша-ўша муҳокама.  Ёқа ушлайсиз: “Бизга қарғиш текканми, нима бало! Муҳокама қилсак, ҳал этсак арзийдиган бошқа муаммоларимиз йўқми!..”

 Тўй ва қўй  - биз учун гўё тотли орзу, мангу мавзу. Эртакларимизни эсланг: “қирқ кечаю қирқ кундуз тўй бериб, тўйга келганларга бир бошдан қўй бериб, мурод-мақсадларига етибди...”

alt

Тушов

 2003 йилнинг баҳори эди. Донишмандларимиздан биридан сўрадим: устоз, эсимни таниганимдан  бери радио ва телевидениедан бир хил даъват, панду насиҳатни эшитаман. Мажлисларда муҳокамаларига гувоҳ бўламан. Ҳатто бу ҳақида талай нуфузли ҳужжатлар, жумладан,  1998 йилнинг 28 октябрида фармони олий ҳам қабул қилинган. Муаммо – тўй-маъракаларимизни камтарроқ ўтказиш билан боғлиқ. Каттаю кичик - ҳамма маъқуллайди. Чапак чалади. Чақириқларга “лаббай!” деб жавоб беради.  Лекин ҳеч кимнинг паст кетгиси йўқ. “Сендан мен камми” мусобақаси ҳамиша авжида. Наҳотки, биз шу даражада оми ва жоҳил одамлармизки, нафу зараримизнинг фарқига бормасак? Бу жаҳолатдан қутулишнинг бирор чораси борми?

 Аллома оғир тин олди ва Владимир Маяковскийнинг шеърини эслади. Таржимаси аниқ ёдимда йўқ. Аммо маъноси тахминан шундай: осмонда юлдузлар порласа билинг, кимдир ундан манфаатдо-ор. Рус шоири айтмоқчики, бу дунёда ҳеч нарса ўз-ўзидан содир бўлмайди. Ҳатто кўкдаги юлдузлар ҳам кимлардир ихтиёр этса, шуъла сочади. Тўй-ҳашам дедингиз. Камтарлигу камсуқумлик дедингиз. Буларнинг барчаси – миллатимизга, халқимизга хос фазилатлар, одатлар, албатта. Лекин оилавий маросимларнинг мусобақага айланиб кетишидан манфаатдор одамлар ҳамиша бўлган. Масалан, ресторан-тўйхона хўжайини тўй-маъракада кўпроқ меҳмон иштирок этишидан манфаатдорми? Манфаатдор. Хонандаю созандалар, видеочи-ю сураткашлар, лимузинчилар, безакчилар, арақфурушлар, қандолатчилар, қассоблар... Юзлаб, минглаб одамлар шунинг ортидан пул топади. Тўй-маърака ким учундир оилавий маросим, қувонч, кимлар учундир – катта бизнес. Дабдаба-ю асъаса, исрофгарчиликлар – жамиятимиз оёғидаги тушов. Қанча маблағ, қанча вақт, қанча сайъ-ҳаркат зое...    

Орадан 15 йил ўтди. “Тушов”нинг янги ва янги, хилма хил турлари кашф этилди. Ҳашаматли тўй-маъракалар кўпқаватли уйлару, пастқам ҳовлилардан, шаҳарлардан чиқиб, қишлоқларга оралади. Энди уйи ёки ҳовлисида, топса - стол-стул, топмаса - гилам, кўрпача тўшаб, тўй ўтказаётган одамни учратмайсиз, ҳисоб. Тупканнинг тагидаги қишлоққа борсангиз ҳам шоҳона кошонага кўзингиз тушади. Ресторан! Тонгдан шомгача одам аримайди. Гўё ҳамма бекор. 600-700 кишилик залга танга ташласангиз ерга тушмайди. Бундай саройларда тўй-ҳашам, маърака ўтказувчининг эса охири йўқ. Очередь!  

Илоҳо, ниятига етсин! Буюрсин! Лекин кошонанинг атрофига бир қаранг: гувала уйлар, тупроғи тиззадан келадиган кўчалар, томи қийшайиб қолган мактаб, деразаларига шифер ёки тунка  михлаб ташланган кутубхона...      

Шаҳарларда... Эскорт. Кўчани тўлдириб кетаётган ваҳимали автомобиллар карвонини кўриб, ўзингизни дарҳол четга тортасиз: “Бирор нуфузли мамлакатнинг Президенти келган чамаси!”. Адашдингиз. Ҳали на дурустроқ касб-кори, на тушлигу йўл кирадан ортадиган даромади бўлмаган икки ёш – келин-куёв ўтаётир. Ота-онаси омон бўлсин! Ота-онасининг орзу-ҳаваси ушалсин!

Улуғлармиз айтадиларки, одамзод вақти-вақти билан соч-соқолини, тирноқларини қайчилаб, ўзини ойнага солиб турмаса, маймундан фарқи қолмайди. 

alt

Масаланинг жон жойи

Тобора далзарблик касб этаётган муаммога Юрт оғаси  жамоатчилик эътиборини қаратишга мажбур бўлди. Тўй-хашамларни кибр-ҳаво, шуҳратпарастлик, дабдабабозлик,  исрофгарчилик,  эл-юрт одатлари ва анъаналарини менсимаслик, атрофда яшаётган одамларнинг аҳвол-руҳятини инобатга олмаслик каби иллатлардан ҳоли, камтарона ўтказиш лозимлигини неча бор таъкидлади. Ўтмишдан ва ўтаётган кунларимиздан мисоллар келтирди. Мажлисларда, одамлар билан расмий ва норасмий мулоқотларда бу борадаги тарғибот-тушунтириш ишларининг савияси ва таъсирчанлигини ошириш даркорлигини уқтиришдан чарчамади. Ҳокимлар, маҳаллалар фаолларини, кексаларни,  ижодкор зиёлиларни бу борада мудом фаолроқ бўлишга чиқаради.      

Бироқ фақат тарғиботу ташвиқот, амри маъруф, даъват билан мақсадга эришиш душворлиги энди аён. Негаки, муаммо жўндек кўрингани билан,  илдизи чуқур, сумбати баланд.  

Шавкат Мирзиёев кўҳна муаммони янгича ҳал қилиш йўлларини кўрсатиб берар экан, масаланинг жон жойидан олди: талабни эл-юрт назаридаги ибрат аҳлига - барча даражадаги раҳбар кадрларга қаратди. Талаб аниқ ва кескин қўйилди!   

Давлатимиз раҳбарининг видеоселектор йиғилишларидан бирида айтган гаплари акс этган аудиоёзув ижтимоий тармоқларда кенг тарқалди: “Бош вазирдан бошлаб ҳокимгача, ижро органи раҳбарига тўй-маросимга бориши ман этилади. Чойхоналарнинг ёнида давлат машинаси турганини кўрган куним ишдан олиб ташлайман. Жиноий жавобгарликка тортаман. Тўй энг кўпи 150 кишига, ош 200 кишига